Öznel yaşantı nedir ?

Öznel Yaşantı Nedir? Farklı Yaklaşımlar ve Derinlemesine Bir İnceleme

Öznel yaşantı, aslında hepimizin farkında olduğu ama tanımlamakta zorlandığı bir kavram. Her gün yaşadığımız duygular, düşünceler, deneyimler… Bunlar, tam olarak “öznel yaşantı”nın tanımını yapıyor olabilir mi? İçimdeki mühendis böyle diyor: “Bunlar biyolojik, nörolojik birer süreç. Kimsenin öznel deneyimleri birbirine tam olarak uyamaz, çünkü her biri beyin kimyasına, çevresel faktörlere göre değişir.” Ama içimdeki insan tarafı başka bir şey söylüyor: “Hayır, öznel yaşantılar sadece birer nörolojik süreç değil, kişisel, derin, biricik ve insana dair çok şey barındırıyorlar.”

İşte tam da bu noktada, öznel yaşantıyı farklı açılardan incelemek, her iki bakış açısını da sorgulamak oldukça ilginç. Gelin, bu karmaşık kavramı hem bilimsel hem de insani bakış açılarıyla daha yakından keşfedelim.

Öznel Yaşantı: Felsefi Bir Bakış Açısı

Felsefeye meraklıysanız, öznel yaşantı hemen sizi düşünmeye iten bir kavram olur. Bu kavram, genellikle “yaşanan deneyimlerin kişiye özgü, içsel doğası” olarak tanımlanır. Burada mesele, bir kişinin dış dünya ile etkileşimini nasıl deneyimlediği ve hissettiğidir. Felsefi açıdan bakıldığında, öznel yaşantı, her insanın dünyayı farklı bir şekilde algılamasıyla ilgilidir. Duygular, algılar, düşünceler; bunlar kişisel, gözlemlerle şekillenen ve içsel bir dünyayı yansıtan olgulardır.

Felsefi bakış açısına göre, her bireyin gerçekliği farklıdır. Mesela, aynı bir çiçeği gören iki farklı insan, o çiçekten farklı duygular alabilir. Birinin gözünde çiçek sadece güzel bir renk iken, diğerinin gözünde ise hatıralarla yüklü, bir anıyı canlandıran bir şey olabilir. Bu yüzden öznel yaşantı, tamamen kişisel bir olgudur ve bunu başka biriyle paylaşmak zordur. İçimdeki insan tarafım bunu kabullenirken, içimdeki mühendis “Ama bu, aynı zamanda beynimizin işleyişiyle de ilgili, duygular ve algılar belirli bir biyolojik temele dayanıyor” diye düşünmeden edemiyor.

İçsel Yaşantı ve Felsefi Anlamı

Öznel yaşantının felsefi anlamı, çoğu zaman Descartes’ın “Cogito, ergo sum” (Düşünüyorum, o halde varım) ifadesiyle de ilişkilendirilebilir. Kendi düşünce ve hislerimizi fark etmek, kendimizi var kılmanın en temel yolu olabilir. Felsefi açıdan, öznel yaşantıyı, “ben” olmanın özü olarak görmek mümkün. Yani, öznel deneyimlerimiz, kimliğimizi ve varlık anlayışımızı inşa eder.

Burada bir soruyla karşımıza çıkıyoruz: Eğer bir deneyimi sadece biz yaşıyorsak, o deneyimi başkalarına anlatmak veya başkalarının ne hissettiğini anlamak ne kadar mümkün? Bunu tartışırken insanlık durumu daha da karmaşıklaşıyor. “Benim yaşantımın tam aynısını bir başkası asla hissedemez” diyebilir miyiz?

Öznel Yaşantı: Psikolojik Perspektif

Şimdi, içimdeki mühendis devreye giriyor. “Bir dakika,” diyor, “Öznel yaşantıyı sadece felsefi değil, bilimsel bir bakış açısıyla da incelemeliyiz. Beyindeki nöronlar, kimyasal tepkimeler, bunlar her şeyin temelinde var.” Evet, psikolojik perspektiften bakıldığında, öznel yaşantı, bir bireyin duygusal, bilişsel ve psikolojik durumunu ifade eder. Bu durumlar, genellikle kişisel deneyimlere, anılara ve çevresel etkileşimlere dayanır.

Mesela, bir insan bir araba kazası geçirdiğinde, bu deneyim onun psikolojik yapısını derinden etkileyebilir. Kaza sonrası yaşadığı korku, kaygı ya da travmalar, onun öznel yaşantısını oluşturur. Aynı kazayı başka bir insan yaşasa bile, onun bu olayla ilgili yaşadığı duygular farklı olabilir. Bu da, öznel yaşantının kişisel ve değişken doğasını bir kez daha ortaya koyuyor.

İçimdeki mühendis, “Psikolojik olarak da beynin farklı bölgeleri bu duygusal durumları kontrol eder. Anlayış, algı ve empati gibi kavramlar, beyin aktiviteleriyle bağlantılıdır” diye ekliyor. Evet, burada yine bir biyolojik temele dayalı açıklama var, ancak içimdeki insan tarafı, “Bunlar sadece beyindeki elektriksel aktiviteler değil. Bu duygu, insan olmanın derinliğini ve evrenselliğini temsil eder” diyerek daha insani bir bakış açısını savunuyor.

Psikolojide Öznel Yaşantının Önemi

Psikoloji alanında öznel yaşantı, bireyin kendi iç dünyasına dair bir kavrayış geliştirmesini sağlar. Her bireyin algısı, yaşantısı, yaşam tarzı ve toplumla olan etkileşimi farklıdır. İşte bu yüzden, psikoterapi gibi alanlarda, bir kişinin öznel yaşantısını anlamak, onun ruhsal sağlığını iyileştirmek açısından kritik bir öneme sahiptir.

Bir terapist, bir bireyin yaşadığı kaygı, depresyon veya travmanın kökenine inmek için öznel yaşantısını anlamaya çalışır. Ancak bu, bazen zorlu bir süreç olabilir çünkü her insanın içsel dünyası, kendi algılarına, inançlarına ve geçmiş deneyimlerine dayanır.

Öznel Yaşantı: Sosyal ve Kültürel Boyut

Öznel yaşantıyı ele alırken, bir de sosyal ve kültürel boyutu unutmamak gerekir. Kişinin yaşadığı kültür, toplumsal normlar, değerler ve etkileşim biçimleri, onun öznel deneyimlerini şekillendirir. Örneğin, bir toplumda bireylerin ifade biçimi ya da duygusal dışavurumları başka bir toplumdan çok farklı olabilir.

Bir arkadaşımın söylediği gibi, “Konya’da yaşamak, öznel yaşantı açısından çok farklı bir deneyim. İnsanlar daha sakin, daha içe dönük. İstanbul’daki birinin yaşantısı, bambaşka bir boyutta.” Bu noktada, toplumlar arasındaki farklılıklar da öznel yaşantıyı etkiler. İçimdeki mühendis de bu durumu analitik bir şekilde değerlendirecek olursa, “Evet, çevresel faktörler de beynin işleyişini etkiler” diyerek her şeyin birbiriyle bağlantılı olduğunu vurguluyor.

Kültür ve Öznel Yaşantı

Bir insan, yaşadığı kültür ve toplumdan ne kadar etkilenirse, o kadar farklı öznel deneyimlere sahip olur. Bu yüzden, öznel yaşantıyı anlamak için sadece bireyin kişisel deneyimlerini değil, aynı zamanda o bireyin kültürel bağlamını da göz önünde bulundurmalıyız.

Sonuç: Öznel Yaşantının Karmaşıklığı ve Derinliği

Öznel yaşantı, kişisel, içsel bir olgu olarak bizlerin dünyayı nasıl algıladığını gösteren önemli bir kavramdır. Hem felsefi hem psikolojik hem de kültürel açıdan, bu olgu sürekli olarak sorgulanabilir ve incelenebilir. İçimdeki mühendis her şeyin biyolojik ve analitik bir temele dayandığını savunsa da, içimdeki insan tarafım, bu olguyu yalnızca bir biyolojik süreç olarak görmektense, daha derin ve insani bir boyutta ele almayı tercih ediyor. Sonuç olarak, öznel yaşantı hem kişisel hem evrensel bir kavramdır ve bu iki bakış açısını birleştirerek, daha derinlemesine anlamak mümkündür.